Słownik

A B C D E F G H I J K L M N O P R S W Z


Astygmatyzm (niezborność)
To wrodzona wada wzroku cechująca się zaburzoną sferycznością oka. Wyróżniamy astygmatyzm regularny i nieregularny.

  • regularny – oku można przypisać dwie osie optyczne, wadę można skorygować okularami ze szkłami cylindrycznymi, które są wyraźnie droższe od soczewek wykorzystywanych w innych wadach wzroku,
  • nieregularny – rogówka jest uszkodzona na skutek np.wypadku, osi optycznych jest wiele, wadę można skorygować żelami nakładanymi na rogówkę lub szkłami kontaktowymi.


Badanie ostrości wzroku
To najpopularniejsze badanie okulistyczne, dające ogólny pogląd na jakość widzenia pacjenta i na ewentualne choroby oczu. Polega na odczytywaniu różnej wielkości liter z określonej odległości. Ostrość wzroku jest to zdolność rozróżniania dwóch punktów leżących blisko siebie. Do badania ostrości wzroku służą tablice Snellena do dali i do bliży. Są one tak skonstruowane, że na białym matowym tle znajdują się czarne, matowe znaki (optotypy) – litery, cyfry, pierścienie, haki, obrazki dla dzieci itp. – stopniowo zmniejszające się ku dołowi

Choroba Gravesa-Basedowa, choroba Basedowa (łac. struma diffusa toxica)
Schorzenie autoimmunologiczne o cechach nadczynności tarczycy, w którym autoantygenem jest receptor TSH (TSHR) – jego pobudzenie przez przeciwciała anty-TSHR powoduje wzmożone wydzielanie hormonów tarczycy i objawy nadczynności tarczycy, a także stymuluje wzrost tarczycy i rozwój jej unaczynienia.
Choroba Gravesa-Basedowa jest najczęstszą przyczyną powstawania naciekowego wytrzeszczu oczu czyli oftalmopatii, która może występować w 10-30% przypadków tej choroby. Oftalmopatia może pojawiać się przed wystąpieniem objawów nadczynności, w pełni choroby lub nawet po pewnym czasie od skutecznego leczenia choroby.
Nasilenie wytrzeszczu jest różne – od przypadków łagodnych do zaawansowanych.
Każdy przypadek naciekowego wytrzeszczu powinien być leczony przez doświadczonego specjalistę z tego zakresu. Przyczyną oftalmopatii jest gromadzenie się wokół gałki ocznej i w pewnym stopniu w jej obrębie substancji śluzowatych i nacieków komórkowych. Poza defektem kosmetycznym może dochodzić do powikłań takich jak owrzodzenie rogówki, podwójne widzenie, jaskra, światłowstręt czy nawet trwałe uszkodzenie wzroku.

Diplopia (widzenie zdwojone, podwójne widzenie)
To zaburzenie widzenia stereoskopowego objawiające się widzeniem podwójnych obrazów przedmiotów, które może być powodowane zaburzeniami działania ośrodkowego układu nerwowego lub porażeniem ośrodków motorycznych oka.
Diplopia bywa objawem działania substancji odurzających, skutkiem ubocznym niektórych leków, jak również różnego rodzaju chorób, jak np. stwardnienie rozsiane, miastenii, czy zapalenia mózgu von Economo.

DVD
(Ang. dissociated vertical deviation, zdysocjowane odchylenie pionowe) – zaburzenie polegające na okresowym powolnym dryfowaniu oka do góry. Często występuje w obu oczach choć zwykle asymetrycznie. Często jeden z elementów zeza zbieżnego niemowlęcego.

Eksces akomodacyjny
Znaczne zwiększenie się zeza zbieżnego przy patrzeniu z bliska.

Esophoria
(zez zbieżny ukryty) – zez okresowy, jedno oko „ucieka do wewnątrz” przy zmęczeniu, zamyśleniu, zasłonięciu jednego oka itp.

Esotropia
(zez zbieżny, strabismus convergens) – nierównoległe ustawienie gałek ocznych, w którym jedno oko „ucieka do nosa”.

Exophoria
(zez rozbieżny ukryty) – zez okresowy, jedno oko „ucieka na zewnątrz” przy zmęczeniu, zamyśleniu, zasłonięciu jednego oka itp.

Exotropia
(zez rozbieżny, strabismus divergens) – nierównoległe ustawienie gałek ocznych, w którym jedno oko „ucieka na zewnątrz”.

Fuzja
Drugi stopień obuocznego widzenia, polegający na umiejętności „zlewania w jeden” dwóch obrazów, z których każdy pochodzi z innego oka.

Graves Basedow
Choroba autoimmunologiczna objawiająca się jako nadczynność tarczycy. Często towarzyszy wytrzeszcz, zaburzenia ruchomości gałek ocznych, zez oraz podwójne widzenie.

Heterophoria
(zez ukryty) zez okresowy, ujawniający się przy zmęczeniu, zamyśleniu, zasłonięciu,

Hypermetropia (nadwzroczność)
Genetycznie zdeterminowana, wrodzona wada wzroku wynikająca ze zbyt krótkiej gałki ocznej. U dzieci ulega zmniejszeniu wraz z rozwojem dziecka. Przy wysokich wartościach może powodować zeza zbieżnego. Przy wyższych wartościach lub współistnieniu zeza zbieżnego wymaga korekcji okularami lub szkłami kontaktowymi. U dorosłych można ja leczyć za pomocą zabiegu laserowego.

Hyperphoria (zez ukryty ku górze)
Okresowy zez ku górze ujawniający się przy zmęczeniu, zamyśleniu,

Hypertropia (zez jawny ku górze)
Nierównoległe ustawienie gałek ocznych, w którym jedno oko „ucieka do góry”.

Hypophoria (zez ukryty ku dołowi)
Okresowy zez ku dołowi, ujawniający się przy zmęczeniu, zamyśleniu, zasłonięciu jednego oka itp.

Hypotropia (zez jawny ku dołowi)
Nierównoległe ustawienie gałek ocznych, kiedy jedno oko „ucieka do dołu”

Infantile esotropia
(zez zbieżny niemowlęcy) – zez zbieżny obu oczu o dużym kącie, pojawiający się około szóstego miesiąca życia dziecka. W późniejszych okresie życia pojawia się dodatkowo zez skośny, DVD oraz oczopląs ukryty. Zwykle wymaga leczenia operacyjnego.

Jednoczesna percepcja
Najniższy stopień obuocznego widzenia polegający na zdolności mózgu do postrzegania jednocześnie obrazów z obu oczu.

Konwergencja
Odruch zbieżnego ustawienia oczu wywoływany podświadomie przy patrzeniu z bliska.
Pojęcie oznaczające zbieżność lub powstawanie zbieżności, np. powstawanie podobnych wytworów kulturowych u różnych ludów, zbliżenie się poziomu gospodarczego państw członkowskich Unii Europejskiej, ruch zbieżny gałek ocznych

Krótkowzroczność (miopia, z gr. → myopia)
Jedna z najczęściej spotykanych wad refrakcyjnych wzroku polegająca na tym, że tor optyczny oka nieprawidłowo skupia promienie świetlne. Oko miarowe to takie, które bez żadnego napięcia mięśni, a więc bez akomodacji, skupia równoległe promienie światła dokładnie na siatkówce, czyli dla obiektu nieskończenie odległego na siatkówce pojawi się jego ostry obraz. W oku krótkowzrocznym równoległe promienie ogniskowane są przed siatkówką. Przy akomodacji promienie te ogniskowane są jeszcze bliżej, więc – przeciwnie do dalekowidza – krótkowidz nie może sobie pomóc napięciem mięśni ocznych. Jeśli jednak jest wystarczająco jasno to pomaga sobie mrużąc oczy, zmniejszając rozproszenie obrazu na siatkówce poprzez zwiększenie głębi ostrości. Nazwa krótkowzroczności „miopia” pochodzi z języka greckiego (myopia = mrużyć). Przy patrzeniu na bliskie odległości, krótkowidz stara się zmniejszyć odległość między oczami, a oglądanym przedmiotem, aby ten znalazł się w zakresie ostrego widzenia.
W celu poprawy ostrości widzenia krótkowidza stosuje się okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe. Są to soczewki rozpraszające wklęsło-wypukłe[1]. Ich moc optyczną podaje się w dioptriach dodając znak minus. Przeprowadza się również zabiegi chirurgiczne pozwalające wyeliminować konieczność noszenia okularów, choć wiąże się to z pewnym ryzykiem wystąpienia efektów ubocznych.

Rodzaje krótkowzroczności:
• krótkowzroczność osiowa (zbyt długa oś gałki ocznej). Typ najczęściej spotykany – rozwija się zwykle w okresie dojrzewania płciowego i osiąga ostateczny poziom między 15 a 30 rokiem życia.
• krótkowzroczność krzywiznowa (zbyt wypukła krzywizna poszczególnych elementów układu optycznego oka, zwłaszcza rogówki i soczewki).
• krótkowzroczność refrakcyjna (zbyt duży współczynnik załamania soczewki, najczęściej na skutek rozwijającej się cukrzycy lub zaćmy jądrowej).
Stopnie krótkowzroczności:
• Niska krótkowzroczność – do −3,0 dioptrii (widzenie z bliska przy wadzie −3 jest wręcz komfortowe, bo nie wymaga akomodacji)
• Średnia krótkowzroczność – od −3,0 do −7,0 dioptrii
• Wysoka krótkowzroczność – powyżej −7,0[2] dioptrii

Bardzo wysoka krótkowzroczność nie jest jedynie wadą refrakcji, którą w pełni można skorygować optycznie. Przy wydłużonej gałce ocznej na jej tylnym biegunie często występują zanikowe zmiany zwyrodnieniowe naczyniówki, siatkówki i ciała szklistego, zwłaszcza w późniejszym okresie życia. Zwiększa się też ryzyko odwarstwienia siatkówki. W przypadku osób dotkniętych zespołem Marfana w ogromnej liczbie przypadków mamy do czynienia z krótkowzrocznością wysoką (myopia alta), osiągającą wartości kilkunastu lub kilkudziesięciu dioptrii.

Leczenie operacyjne u dorosłych – Nie ma przeciwwskazań do leczenia operacyjnego zeza i oczopląsu u dorosłych pacjentów. Ryzyko podwójnego widzenia u dorosłych jest oceniane podczas kwalifikacji do operacji. W przypadku występowania zeza z podwójnym widzeniem operacyjnie można uzyskać pojedyncze widzenie. Jeżeli
nadal, pomimo już wykonanego zabiegu, oko zezuje to operację można wykonać ponownie. Operacje zeza wykonujemy w znieczuleniu ogólnym w ramach chirurgii jednego dnia.

Leczenie operacyjne zeza
Operacje przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym i polegają one na osłabieniu lub wzmocnieniu odpowiednich mięśni zewnątrzgałkowych.

Leczenie zeza
W pierwszym etapie polega zwykle na odpowiedniej korekcji okularowej. Niekiedy stosuje się zasłanianie jednego z oczu specjalnym plastrem. W niektórych postaciach zeza wskazane jest przeprowadzenie leczenia operacyjnego.

Leniwe oko (amblyopia, niedowidzenie)
Obniżenie ostrości widzenia mimo optymalnej korekcji optycznej i braku zmian organicznych w oku. Jest skutkiem „niewłączenia oka” w proces widzenia. Przyczyną jest zwykle zez lub wada refrakcji. Wyleczalna przed zakończeniem dojrzewania układu wzrokowego – do 7 roku życia. Leczenie polega na zaklejaniu lepszego oka specjalnymi plastrami. Niekiedy stosuje się ćwiczenia pleoptyczne.

Myopia (krótkowzroczność)
Genetycznie zdeterminowana wada wzroku wynikająca ze zbyt długiej gałki ocznej. U dzieci zwykle postępuje. Wymaga korekcji okularami lub szkłami kontaktowymi. U dorosłych można ja leczyć za pomocą zabiegu laserowego.

Nadczynność tarczycy to zaburzenie funkcjonowania pracy gruczołu, rozwijające się w związku ze zwiększoną syntezą i uwalnianiem tyroksyny i trijodotyroniny, co w efekcie prowadzi do podwyższenia jego stężenia we krwi. Produkowanie dużej ilości hormonów tarczycy przyspiesza metabolizm, co wpływa na utratę wagi masy ciała i spadek siły fizycznej. Brak prawidłowego leczenia w przypadku tego zaburzenia może doprowadzić do zagrażającego życiu przełomu tarczycowego.
W przypadku osób cierpiących na chorobę Gravesa-Basedowa mogą występować:
• wytrzeszcz oczu
• powiększone wole,
• obrzęk podudzi.

Nadwzroczność (popularnie: dalekowzroczność; łac. hyperopia; często mylona ze starczowzrocznością)
Druga obok krótkowzroczności najczęściej spotykana wada refrakcyjna wzroku. Jest wynikiem zbyt małych rozmiarów przednio-tylnych oka (zbyt krótką gałką oczną) w stosunku do jego siły łamiącej lub niewystarczającą siłą łamiącą układu optycznego oka (np. zbyt płaską rogówką) w stosunku do jego długości
Oko miarowe, to takie, które bez żadnego napięcia mięśni ocznych, a więc bez akomodacji, skupia równoległe promienie światła dokładnie na siatkówce, czyli dla obiektu nieskończenie odległego na siatkówce pojawi się jego ostry obraz. Inaczej jest w oku nadwzrocznym. Jeśli dalekowidz nie napnie mięśni ocznych, tzn. nie użyje akomodacji, to równoległe promienie ogniskowane są za siatkówką. Aby ostro widzieć przedmioty odległe, dalekowidz musi akomodować, a chcąc widzieć ostro przedmioty z bliska, musi akomodować jeszcze mocniej. Stałe napięcie akomodacji może prowadzić do zaburzeń w całym układzie mięśniowym oka, łącznie z zezem. Zakres ostrego widzenia zależy od wielkości wady i amplitudy akomodacji, która zmniejsza się z wiekiem.
Do korekcji nadwzroczności stosuje się okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe. Są to soczewki skupiające. Ich moc optyczną podaje się w dioptriach dodając znak plus. Istnieją też metody chirurgiczne.

Nadwzroczność utajona
U osób po 40 roku życia amplituda akomodacji spada do 2,5-3 dioptrii i można nią najwyżej skompensować do dali nadwzroczność o takiej właśnie liczbie dioptrii, ale wtedy brakuje już dodatkowej mocy optycznej aby ostro widzieć „do bliży”. Jednak u dzieci elastyczność soczewek jest tak wielka, że przekłada się ona na amplitudę akomodacji powyżej 14 dioptrii[2]. Można nią skompensować nadwzroczność rzędu 11 dioptrii, oraz 3 dodatkowe dioptrie, żeby ostro widzieć „do bliży”, a więc w całym zakresie.

Nadwzroczność starcza
W miarę starzenia się współczynnik załamania światła przez rogówkę i ciało szkliste zmniejsza się typowo o 1,5 dioptrii w 70 roku życia i o 2,5 dioptrii w 80 roku życia. Jednak krótkowidz akurat na tym zyskuje, a może nawet dojść do naturalnej kompensacji krótkowzroczności (przy wadach – odpowiednio – minus 1,5 i minus 2,5 dioptrii). Nie należy nadwzroczności starczej mylić ze starczowzrocznością.

Niedowidzenie
To obniżenie ostrości wzroku mimo wyrównania wady refrakcji szkłami okularowymi. Może dotyczyć jednego lub obojga oczu. Najczęściej spowodowane jest nieskorygowaniem wady wzroku we wczesnym dzieciństwie, zezem oraz różnowzrocznością. Przyczyną niedowidzenia mogą być także nieprawidłowości w budowie anatomicznej oka czy zaburzenia w układzie nerwowym.

ZAPAMIĘTAJ!
oko źle widzące nie boli
dziecko samo u siebie nie rozpozna wady wzroku
leczenie niedowidzenia należy rozpocząć jak najwcześniej (po 8 r. ż. wyniki leczenia są niezadowalające)

Nystagmus (Oczopląs) – rytmiczne, niekontrolowane ruchy obu oczu. Zwykle współistnieje obniżenie ostrości widzenia obu oczu. Często celem poprawy widzenia pacjent podświadomie przyjmuje wyrównawcze ustawienie głowy. Wyleczenie samego oczopląsu nie jest możliwe ale stosuje się operacje na mięśniach zewnątrzgałkowych celem zmniejszenia wyrównawczego ustawienia głowy lub towarzyszącego zeza.

Okulistyka dziecięca
Zaburzenia widzenia u dzieci mogą wpływać na wyniki w nauce i rozwój psychoruchowy dziecka, powodować trudności w czytaniu i pisaniu (mylne rozpoznanie dysleksji). Prawidłowa ostrość wzroku ma szczególne znaczenie w początkowym etapie nauki ze względu na wzmożoną pracę wzrokową dziecka zwłaszcza z bliska w przedszkolu, szkole i w domu. Określenie ostrości wzroku, wady refrakcji (nadwzroczność, krótkowzroczność, niezborność) czyli wczesne wykrycie i odpowiednia korekcja zaburzeń widzenia, w większości przypadków może zapobiec rozwojowi trwałych ubytków widzenia u dzieci i młodzieży.

Oczopląs to zaburzenie polegające na występowaniu powtarzających się mimowolnych drgań gałek ocznych. U dzieci najczęściej obserwujemy oczopląs wahadłowy i skaczący.
Rozróżniamy oczopląs wrodzony lub nabyty. Oczopląs wrodzony ma cechy choroby dziedzicznej, występuje od urodzenia, nie znamy przyczyny tego schorzenia. Ostrość wzroku jest najczęściej obniżona. Można wyróżnić chorych z oczopląsem i prostym ustawieniem oczu oraz z wyrównawczym ustawieniem głowy, bądź chorych z oczopląsem i zezem. Wyrównawcze ustawienie głowy to tzw. strefa ciszy, w której ruchy oczopląsowe zanikają. U małych dzieci oczopląs wrodzony może być tłumiony przez konwergencję i jest to zespół blokady oczopląsu przez konwergencję.

Oczopląs samoistny występuje u dzieci niewidomych, z bielactwem, zmianami w plamce, zaburzeniami w ośrodkach przejrzystych oka lub w dużym niedowidzeniu.

Oczopląs ukryty to zaburzenie wrodzone ujawniające się podczas jednoocznej fiksacji. We wczesnym dzieciństwie
towarzyszy wrodzonemu zezowi zbieżnemu i DVD. Jednooczne widzenie u pacjentów z oczopląsem jest obniżone,
dlatego ostrość wzroku należy sprawdzać obuocznie.

Oczopląs spasmus nutans jest schorzeniem nabytym, gdzie nieskoordynowane ruchy głowy współistnieją z ruchami oczopląsowymi. Przyczyną mogą być guzy skrzyżowania lub inne nieprawidłowości Ośrodkowego Układu Nerwowego Przy braku zaburzeń neurologicznych zanika zwykle koło 3 roku życia.

Leczenie oczopląsu
• zachowawcze
• operacyjne
Leczenie zachowawcze obejmuje: wyrównanie wady refrakcji, zastosowanie soczewek kontaktowych (szczególnie w dużych wadach wzroku), zastosowanie szkieł pryzmatycznych.
Leczenie operacyjne na mięśniach okoruchowych
prowadzi do:
• zmniejszenia wyrównawczego ustawienia głowy
poprzez przesunięcie strefy „ciszy” do pozycji na wprost
• zmniejszenia ruchów oczopląsowych
• poprawy ostrości wzroku


Podwójne widzenie (widzenie zdwojone, dipiopia)
Zaburzenie widzenia stereoskopowego objawiające się widzeniem podwójnych obrazów przedmiotów, które może być powodowane zaburzeniami działania ośrodkowego układu nerwowego lub porażeniem ośrodków motorycznych oka.

Diplopia bywa objawem działania substancji odurzających, skutkiem ubocznym niektórych leków, jak również różnego rodzaju chorób, jak np. stwardnienie rozsiane, miastenii, czy zapalenia mózgu von Economo.

Porażenie nerwu twarzowego
Porażenie nerwu twarzowego to mononeuropatia dotycząca jądra i (lub) pnia nerwu twarzowego, zazwyczaj jednostronna, rzadziej obustronna.

Etiologia
Najczęściej porażenie nerwu twarzowego jest samoistne (idiopatyczne) i określa się je wtedy jako porażenie Bella. Inne możliwe przyczyny porażenia nerwu twarzowego to:
• pęknięcie podstawy czaszki, złamanie kości skroniowej
• guz kąta mostowo-móżdżkowego
• zapalenie ucha środkowego
• półpasiec (zespół Ramsaya Hunta)
• złamanie okolicy otworu rylcowo-sutkowego
• zapalenie ropne ślinianki przyusznej
• nowotwory ślinianki przyusznej
• zespół Guillaina-Barrégo
• borelioza
• sarkoidoza (zespół Heerfordta)
• wrodzona hipoplazja jąder nerwu VII i IV (zespół Möbiusa)
• stwardnienie rozsiane
• zespół Melkerssona-Rosenthala

Objawy
• opadanie kącika ust
• gromadzenie jedzenia miedzy dziąsłami a policzkiem
• utrata czucia głębokiego z obszaru twarzy
• utrata zdolności gwizdania, mrugania, zamykania oka, marszczenia czoła, dmuchania, szczerzenia zębów
• upośledzenie łzawienia
Skala oceny czynności nerwu twarzowego wg House’a i Brackmanna
Klasyfikacja czynności nerwu twarzowego wg House’a i Brackmanna pozwala ocenić stopień uszkodzenia i prześledzić przebieg procesu gojenia. Wyróżniono sześć stopni uszkodzenia nerwu.
I – czynność prawidlowa – prawidłowa czynność wszystkich mięśni twarzy
II – niewielki niedowład – prawidłowa symetria i napięcie w spoczynku; całkowite zamknięcie oka przy niewiekim wysiłku; niewielka asymetria ust
III – niedowład umiarkowany – widoczna asymetria stron przy ruchach; występują współruchy, przykurcze lub połowiczy kurcz twarzy; w spoczynku symetria zachowana; upośledznie czynnośći mięśni czoła, całkowite zamknięcie oka przy wysiłku, asymetria ust przy ruchach
IV – niedowład znaczny – widoczna wyraźna asymetria przy ruchach; zachowana symetria i napięcie w spoczynku; brak ruchów mięśni czoła; niedomykanie szpary powiekowej; asymetria ust nawet przy maksymalnym wysiłku
V – niedowład ciężki – śladowe ruchy; asymetria twarzy w spoczynku; brak ruchów mięśni czoła; niedomykalność szpary powiekowej; śladowe ruchy ust
VI – porażenie całkowite – brak ruchów

Porażenie nerwu bloczkowego
To uszkodzenie IV nerwu czaszkowego powodujące osłabienie unerwianego przez ten nerw mięśnia skośnego górnego. Jako objaw izolowany występuje bardzo rzadko, najczęściej razem z uszkodzeniem nerwu VI lub III.
Objawia się:
• pionową i skośną diplopią przy patrzeniu w dół i przyśrodkowo,
• łagodną rotacją gałki ocznej do wewnątrz i ku górze.
Pacjent przechyla głowę w stronę przeciwną do porażenia kompensując podwójne widzenie. Objawy nasilają się np. przy schodzeniu po schodach albo czytaniu książki.
Najczęstsze przyczyny to
• demielinizacja
• udar
• niedokrwienny guz
• przerzuty

Porażenie nerwu odwodzącego
Nerw odwodzący unerwia mięsień prosty boczny oka. Uszkodzenie tego nerwu może być spowodowane przez guzy nowotworowe (np. nerwiak słuchowy, guz nosogardzieli), wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego (wówczas porażenie nerwu może być obustronne), zmiany naczyniowe w cukrzycy lub w nadciśnieniu tętniczym, a także przez zakażenia wirusowe. W wielu przypadkach nie udaje się ustalić przyczyny porażenia (tj. mają one charakter idiopatyczny).
Nerw odwodzący jest najczęściej uszkadzanym nerwem zaopatrującym mięśnie gałkoruchowe. Ocenia się, że 8-30% ma charakter idiopatyczny, 3-30% jest skutkiem urazów, 0-6% spowodowane jest przez tętniaki, 0-36% a charakter niedokrwienny w 10-30% stanowią różne, pozostałe przyczyny.
Przy uszkodzeniu nerwu VI następuje ograniczenie lub brak ruchu oka w stronę skroni, czyli ruchu odwodzenia, pojawia się zez zbieżny chorego oka (zob. Zez), podwójne widzenie (zob. Diplopia) z poziomym rozchodzeniem się obrazów, a także wyrównawcze ustawienie głowy (zwrócenie twarzy w bok w kierunku działania porażonego mięśnia).
Leczenie powinno być przyczynowe. W celu usunięcia podwójnego widzenia zaleca się choremu naprzemienne zasłanianie oczu przez dłuższy czas (np. opatrunkiem), dobiera się też okulary pryzmatyczne. W 2.–3. miesiącu trwania porażenia pomocne może być podanie toksyny botulinowej A do mięśnia prostego przyśrodkowego chorego oka. Zmniejsza się wówczas zbieżny zez i podwójne widzenie. Jeżeli po 6–12 miesiącach porażenie się utrzymuje, wskazane jest leczenie operacyjne mięśni gałkoruchowych.

Porażenie nerwu okoruchowego
Uszkodzenie nerwu okoruchowego (III nerwu czaszkowego) – powoduje osłabienie unerwianych przez ten mięśni zewnętrznych gałki ocznej, oprócz mięśnia prostego bocznego (unerwiany przez nerw VI) i skośnego górnego (unerwiany przez nerw IV).
Objawami są:
• podwójne widzenie przy spojrzeniu we wszystkich kierunkach,
• ustawienie gałki ocznej na zewnątrz i w dół (strabismus divergens),
• ptoza (ptosis),
• poszerzenie źrenicy ze zniesieniem reakcji na światło i nastawienie,
• upośledzenie ruchu gałek ocznych w górę, ku środkowi i częściowo w dół[1].
• Najczęstsze przyczyny to:
• tętniak tętnicy łączącej tylnej,
• zakrzepica zatoki jamistej,
• wieloogniskowe zapalenie nerwów, np. w cukrzycy,
• zespół szczeliny oczodołowej górnej (naciek nowotworowy).
Uszkodzenie jądra w śródmózgowiu:
• udar niedokrwienny śródmózgowia,
• wgłobienie haka zakrętu przyhipokampowego we wcięcie namiotu móżdżku,
• pierwotny albo przerzutowy guz śródmózgowia.

Pryzmat
To bryła z materiału przezroczystego o co najmniej dwóch ścianach płaskich nachylonych do siebie pod kątem (tzn. kątem łamiącym pryzmatu).

Używany w optyce do zmiany kierunku biegu fal świetlnych, a poprzez to, że zmiana kierunku zależy od długości fali, jest używany do analizy widmowej światła. Zjawisko całkowitego wewnętrznego odbicia pozwala użyć pryzmatu jako idealnego elementu odbijającego światło. Pryzmaty wykorzystywane są w produkcji wielu urządzeń optycznych, np.: lornetek, peryskopów.
Dający najszerszą tęczę pryzmat wykonany ze szkła kwarcowego ma kąt między ścianami wynoszący 62°, ze szkła crown ZN – 78°, a ze szkła flint – ok. 82°-86°[potrzebne źródło].
Szczególne rodzaje pryzmatów:
• pryzmat pentagonalny
• pryzmat Nicola
• pryzmat Wollastona

Różnowzroczność (Anisometropia)
Genetycznie zdeterminowana, wrodzona różnica wady refrakcji między oczami. Bardzo często przyczyna niedowidzenia.

Stereopsja trzeci, najwyższy stopień obuocznego widzenia polegający na zdolności widzenia przestrzennego, 3D.

Wyrównawcze (inaczej: nieprawidłowe, kompensacyjne) ustawienie głowy
Należy odróżniać od nieprawidłowego ustawienia głowy spowodowanego przez zmiany w mięśniach szyi lub kręgosłupa szyjnego. Nieprawidłowe ustawienie głowy wywołane przyczynami ocznymi najczęściej ma na celu poprawę ostrości wzroku lub utrzymanie obuocznego widzenia choćby w części pola obuocznego spojrzenia. Wyrównawcze ustawienie głowy może również ułatwiać konwergencję lub dywergencję oczu. Wyrównawcze ustawienie głowy można obserwować w porażeniach mięśni gałkoruchowych, w zezie pionowym lub skośnym (zob. Zez), w niektórych wrodzonych zespołach z zaburzeniami ruchów gałek ocznych czy też w pourazowych zaburzeniach ruchów gałki ocznej.
U niektórych chorych daje się zaobserwować nieprawidłowe ustawienie głowy, które się nasila, gdy pacjent patrzy na obiekt budzący jego zainteresowanie. Objaw ten występuje w oczopląsie ze strefą ciszy (neutralną, zerową). Jest to takie położenie gałek ocznych, w którym ruchy oczopląsowe całkowicie zanikają lub znacznie zmniejsza się ich amplituda. Ustawienie głowy w tych przypadkach zależy od pozycji, w której oczy są spokojne. Podczas patrzenia przed siebie z reguły głowa chorego jest skręcona w kierunku najbardziej zaznaczonego oczopląsu, a oczy zwrócone są w kierunku przeciwnym. Na przykład, jeżeli najintensywniejsze ruchy oczopląsowe występują przy patrzeniu w prawo, a najmniejsze przy patrzeniu w lewo, chory ma twarz zwróconą w prawo, a oczy ustawione w lewo. W ten sposób strefa ciszy „przeniesiona” jest na wprost. W strefie ciszy ostrość wzroku jest lepsza niż przy innym ustawieniu oczu.
Inne oczne przyczyny nieprawidłowego ustawienia głowy to niewyrównana niezborność albo niektóre ubytki w polu widzenia obojga oczu.

Wytrzeszcz (łac. exophthalmus)
Wysadzenie gałki ocznej ku przodowi wskutek zmniejszenia pojemności oczodołu lub zwiększenia jego zawartości.
Może przebiegać jako wytrzeszcz tętniący (łac. e. pulsans) – z tętnieniem w okolicy gałki ocznej w przypadku uszkodzenia zatoki jamistej.
W przypadku znacznego wytrzeszczu, kiedy dochodzi do uniemożliwienia zamykania się powiek, co prowadzi do zaburzeń nawilżania rogówki i umożliwia powstanie owrzodzenia rogówki, mówimy o wytrzeszczu złośliwym (łac. e. Malignus).

Wytrzeszcz jest często jednym z objawów choroby Gravesa-Basedowa. Występuje wtedy najczęściej wytrzeszcz obustronny, ale jednostronny jest niewykluczony. Pacjent z wytrzeszczem może wykazywać zarówno hiper-, hypo- jak i eutyreozę.


Zaburzenia konwergencji
Najczęściej jest to upośledzenie zbieżnego ustawienia ruchu gałek ocznych przy patrzeniu z bliska.

Zespół A
Zez poziomy, w którym kąt zeza jest bardziej „rozbieżny do dołu” i bardziej zbieżny podczas patrzenia do góry.

Zespół Browna
Wrodzone zaburzenie ruchomości gałki ocznej polegające na ograniczeniu ruchu oka w przywiedzeniu ku górze. Niekiedy kwalifikuje się do operacji chociaż aktualnie uważa się, że może samoistnie zmniejszać się z czasem.

Zespół Marcusa Gunna
Wrodzone opadnięcie powieki górnej, która unosi się mimowolnie podczas jedzenia, żucia i ruchach żuchwy.

Zespół Moebiusa
Wrodzone zaburzenie ruchomości gałek ocznych polegające na braku odwodzenia obu oczu i dużym zezie zbieżnym obu oczu. Często towarzyszą zaburzenia kończyn dolnych i uboga mimika twarzy. Przyczyną jest prawdopodobnie niedorozwój jąder nerwów czaszkowych szóstego i siódmego.

Zespół STD
(Zespół Stillinga-Türka-Duana, zespół retrakcyjny) – wrodzone zaburzenie polegające na ograniczeniu (lub braku) odwodzenia (ruchu oka na zewnątrz). Leczenie operacyjne zmniejsza towarzyszący zez lub wyrównawcze ustawienie głowy ale nie jest w stanie przywrócić ruchu odwodzenia.

Zespół V
Zez poziomy, w którym kąt zeza jest bardziej „rozbieżny do góry” i bardziej zbieżny podczas patrzenia do dołu. Najczęściej wiąże się z obustronnym zezem skośnym.

Zez to nieprawidłowe, nierównoległe ustawienie osi widzenia. Rozróżniamy zez jawny towarzyszący i zez porażenny. Najczęściej występuje zez towarzyszący. W zezie tym ruchy oczu są prawidłowe a kąt zeza we wszystkich kierunkach spojrzenia jest taki sam. Zez towarzyszący może być jednostronny lub naprzemienny (zezuje na przemian raz jedno raz drugie oko).

W zależności od kierunku odchylenia oka rozróżniamy:
• zez zbieżny – oko zezujące odchyla się do wewnątrz
• zez rozbieżny – oko zezujące ustawia się na zewnątrz
• zez pionowy – oko zezujące odchyla się ku górze bądź
ku dołowi
• zez skośny

Zez towarzyszący może pojawić się w każdym wieku dziecka, czasami występuje od urodzenia. W okresie niemowlęcym najczęściej obserwujemy zez zbieżny. Zez rozbieżny towarzyszący pojawia się zwykle później, dlatego u tych dzieci często występuje widzenie obuoczne. Zez skośny charakteryzuje się najczęściej nadczynnością mięśnia skośnego dolnego (jest to widoczne przy spojrzeniu do nosa i ku górze). W przypadkach jednostronnych obserwujemy wyrównawcze ustawienie głowy,czyli pochylenie głowy na przeciwny bark. Zez skośny w 50% przypadków współistnieje z zezami poziomymi.

Zez porażenny spowodowany jest uszkodzeniem nerwów czaszkowych unerwiających poszczególne mięśnie okoruchowe (uraz, zaburzenia neurologiczne) bądź uszkodzeniem lub chorobą danego mięśnia. Niedowład lub porażenie nerwu powoduje zaburzenia ruchu w kierunku działania danego mięśnia. Oko ustawia się w zezie, u pacjenta występuje uciążliwe podwójne widzenie.

Leczenie zeza:
• zachowawcze
• operacyjne
• leczenie toksyną botulinową

Leczenie zeza rozpoczynamy od wyrównania wady refrakcji okularami bądź soczewkami kontaktowymi, tak by uzyskać jak najlepszą ostrość widzenia. W niektórych przypadkach zez można wyleczyć odpowiednią korekcją okularową. W zezie zbieżnym dążymy do pełnego wyrównania nadwzroczności, by osłabić impuls do akomodacji prowadzacy do zwiększenia się kąta zeza. W zezie rozbieżnym zalecamy pełną korekcję krótkowzroczności ale najsłabsze szkła w nadwzroczności. Należy pamiętać, że zez może być pierwszym objawem zaburzeń neurologicznych czy endokrynologicznych, dlatego w procesie leczenia konieczna jest współpraca lekarzy różnych specjalności. Nie zawsze leczenie zachowawcze jest wystarczające. W takich przypadkach należy rozważyć leczenie operacyjne. Celem operacji jest uzyskanie równoległego ustawienia oczu oraz prawidłowej ich ruchomości. Ważny jest też czas przeprowadzenia operacji. W przypadku zeza niemowlęcego wg. większości autorów zaleca się operację przed 1 rokiem życia. Pozwoli to na rozwój widzenia obuocznego u dziecka. Pamiętajmy, że rozwój widzenia obuocznego u ludzi przebiega najszybciej w pierwszych 6 miesiącach życia, a najważniejszy okres wyleczenia funkcjonalnego występuje pomiędzy 3 a 12 miesiącem życia. Zez skośny z wyrównawczym ustawieniem głowy leczymy tylko operacyjnie, nawet małe odchylenie pionowe rozbija widzenie obuoczne.
Operacja zeza polega na osłabieniu (cofnięcie przyczepu ku tyłowi) lub wzmocnieniu (skrócenie) odpowiednich mięśni okoruchowych.

A B C D E F G H I J K L M N O P R S W Z